Elity wolą ser i latawce

Na naszych oczach Olsztyn zamienia się bezkształtną magmę, miasto bez wyrazu, bez charakteru, bez tożsamości. Dlaczego rządzący od lat miastem nie umieją tego powstrzymać i wskazać wizji rozwoju?

Coraz częściej słyszymy, że w Olsztynie to, co najpiękniejsze - historyczne parki, architektura, układ przestrzenny - jest psute, a w najlepszym wypadku niszczeje w oczekiwaniu na lepsze czasy. Wiele o podejściu do naszego dziedzictwa świadczy niedawna próba uzyskania przez urzędników ratusza zgody na zburzenie spalonego budynku w koszarach przy ul. Gietkowskiej. Do tego dochodzi sprawa zburzenia kina Kopernik czy Dukat, który po przebudowie straci pierwotną - zniszczoną przez lata przeróbek - wartość. Jak to możliwe, że nie dbamy o nasze dziedzictwo? Odnowiona kamienica Naujacka pokazuje przecież, że takie inwestycje przynoszą miastu i prestiż, i uznanie.

Na razie wydaje się, jakby historyczne dziedzictwo było w Olsztynie kłopotliwym balastem, którego na wszelki wypadek lepiej się pozbyć. - Władze nie zdają sobie sprawy z tego bogactwa i nie mają pomysłu na jego wykorzystanie. Widocznie nie czują wystarczającej więzi z miastem i nie słuchają tych, którym na nim zależy - mówi Marian Juszczyński, założyciel Stowarzyszenia Dom Warmiński.

- Większość mieszkańców też nie czuje związku z miastem. Elity są zaś takie, jak wybierające je społeczeństwo - dodaje Sławomir Hryniewicz, prezes olsztyńskiego od-działu Stowarzyszenia Architektów Polskich. - Jednak powinniśmy oczekiwać od tych elit nieco więcej.

Kazimierz Brakoniecki, pisarz i dyrektor Centrum Polsko-Francuskiego mówi wprost o arogancji władzy. - Ma ona swoje źródło jeszcze w PRL-u. Urzędnicy izolują się od miasta, którym administrują, odgradzają od jego mieszkańców - przekonuje. - Olsztyn tak naprawdę zaczął się intensywnie rozwijać na początku XX wieku. Wielkie wrażenie robi nasza secesja, ulice takie jak Warmińska czy Mickiewicza, niezwykłe powiązanie urbanistyki miasta i przyrody. Powinniśmy nawiązywać do tego dziedzictwa, robić z Olsztyna miejsce, z którego młodzi nie będą uciekać. Żeby dobrze rządzić miastem, nie wystarczy być uczciwym fachowcem. Potrzebne są szerokie horyzonty i śmiała wizja rozwoju. Tymczasem władza nie reaguje na oczekiwania społeczeństwa. To prowadzi do infantylizacji, której najlepszym symbolem jest puszczanie latawców i festiwal serów [imprezy organizowane przez miasto, które mają wypromować Olsztyn - red.].

Więcej optymizmu zachowuje Piotr Gadomski, członek komisji urbanistycznoarchitektonicznej doradzającej prezydentowi. - Wierzę, że władze są świadome, że trzeba chronić nasze dziedzictwo, inaczej nie podjąłbym się w ogóle pracy w komisji - mówi architekt. - Bardzo brakuje nam jednak planu działania. Szamoczemy się zarówno jeśli chodzi o nowe budownictwo, jak i to historyczne.

ROZMOWA Z MARIANEM JUSZCZYŃSKIM

Ocieplanie historycznych budynków styropianem jest dla wielu symbolem gospodarności. Nie brakuje chętnych do burzenia starych, ale zniszczonych obiektów. Dlaczego nie przeszkadza im taka destrukcja?

Marian Juszczyński*: - Nasz krajobraz robi się styropianowy, bo taka jest świadomość ludzi, niestety także elit. Przykrywa się tynkami starą czerwień cegły, od rewolucji roku '89 budujemy, jak chcemy, według tanich projektów z "Muratora". Krajobraz miasta i regionu traci historię. A życie bez tradycji to życie zubożone - bez właściwości regionalnych, narodowych, nowoczesnych. Nijakie dla nas i dla obcych.

Historia dla wielu polityków i inwestorów jest czymś abstrakcyjnym.

- Niech więc porównają, czym dla krajobrazu Olsztyna jest otynkowany gmach sądu i mur aresztu, "czarna trumna" przy ratuszu, a czym gmach dawnej rejencji, kamienica Naujacka, starówka. Niech zdecydują, co przyniosło miastu i mieszkańcom korzyść? Co lepsze, nowa tradycja "przestrzeni radości" [takie hasło promocyjne wymyślili dla Olsztyna spece od marketingu - red.] czy powrót do tradycji "miasta ogrodu". Jeśli gospodarz jest związany z miejscem i utożsamia się z jego krajobrazem, będzie go raził brak kontynuacji tradycji. Inny kombinuje, jak pozbyć się niepotrzebnego, a kosztownego bagażu. Czeka na rozbiórkę, bo przecież taniej, sprawniej i szybciej postawi się nowe budynki i nie trzeba będzie się męczyć z konserwatorem. Tak rodzi się styropianowa tożsamość.

A w Olsztynie jakiego mamy gospodarza?

- Dr Jan Salm mówił w "Gazecie" [z 18 sierpnia] o lekceważeniu dziedzic-twa kultury przez elity. Zarządzają pieniędzmi i ludźmi, a nie zarządzają, choć powinni, jakością przestrzeni, w której mieszkańcy żyją. Przypadek niszczejącej kamienicy przy pl. Bema pokazuje też inny problem: niską tożsamość kulturową z miejscem, a przez to nieumiejętność współpracy między władzą, urzędami a inwestorem. Dr Salm mówi, że zamiast tego panuje ogólna niemoc. Prezydent nic nie może, konserwator zrobił wszystko, co w jego mocy, a inwestor, że jakoś to będzie, byle tanio.

Coraz więcej mieszkańców dostrzega jednak konieczność ochrony historycznego Olsztyna.

- Olsztynianie za pośrednictwem apelu "Gazety" o ratowanie kamienicy przy pl. Bema kierują do elit wołanie o zmianę ich postawy wobec dziedzictwa, a nie tylko tej jednej kamienicy. Wyczuwają, że to grozi spustoszeniem tożsamości i kulturowej świadomości mieszkańców. A bez tego trudno mówić o satysfakcji z bycia olsztynianinem, Warmiakiem, Mazurem.

Uważa pan, że rządzący od lat miastem mają problem z tożsamością?

- Powinni odpowiedzieć sobie na pytanie: czy ten krajobraz i jego tradycja są moje, czy bliżej im do świata bezimiennego "mcdonalda". Prawdziwy gospodarz musi umieć nazwać się Warmiakiem czy Mazurem. Tymczasem wielu z nas powie dziś o sobie wymijająco: mieszkam na Warmii i Mazurach. To się może zmienić dopiero w przysłowiowym trzecim pokoleniu tu urodzonych, którzy nie niosą już ciężaru bycia przybyszami, którzy po 1945 roku zostawili swoje krajobrazy za Bugiem czy w centralnej Polsce. Już dzisiejsi młodzi, będąc w kulturowym konflikcie pokoleniowym ze starszymi, z ich postawą wobec tutejszej tradycji i historii, nie zgadzają się na ich obojętność, szukają starych wiosek i cmentarzy, walczą o zachowanie tożsamości regionu. To stowarzyszenie Borussia, młodzi architekci z Forum Rozwoju Olsztyna, ludzie z wiejskich stowarzyszeń, domów kultury, którzy nie odżegnują się od dziedzictwa regionu. Nie chcą pogodzić się ze styropianizacją historii zapisanej od setek lat w przestrzeni oraz krajobrazie i architekturze, kształtowanej od pokoleń.

* założyciel Stowarzyszenia Dom Warmiński